Zamek Królewski - Warszawa - zegar

tp Strona poświęcona historii zegara na wieży Zygmuntowskiej Zamku Królewskiego w Warszawie. PIERWSZA

Oficjalna strona zegara na wieży Zygmuntowskiej Zamku Królewskiego w Warszawie

pierwsza >> Historia zegara wg dostępnych źródeł.

Jest dużo luk w opisach dziejów zegara. Właściwie nie ma sposobu by je zapełnić. I nie ma już nadziei by odtworzyć pełną historię tego mechanizmu. Badacze wyciągają z archiwów tylko małe fragmenty, krótkie wzmianki, ale nie sposób ułożyć spójnej całości. Warszawa wielokrotnie była najeżdżana i niszczona. Trudno było więc utrzymać archiwa. Nawet nie wiadomo jakie tam były opisy dotyczące zegara.

historia zegara na Zamku Królewskim według dostępnych żródeł

>>| 1622 | 1656 | 1901-1914 | 1971 - 1974

zniszczona przekładnia mechanizmu wskazań z zegara przedwojennego

fragment starej tarczy odnalezionej w ruinach Zamku

widok wieży zegarowej w maju 2004 r. - fot. Tomasz Pyć

W historii zegara na Zamku Królewskim w Warszawie jedno jest pewne - powstał w XVII wieku, prawdopodobnie w 1622 roku. Panował wtedy w Polsce król Władysław IV. Ustalenie pierwszego konstruktora nastręcza pewne trudności. Według jednego źródła twórcą mechanizmu był sprowadzony z Florencji zegarmistrz Gerardo Priami (źródło: autor J. Lileyko, "Vademecum Zamku Warszawskiego", Warszawa 1980, s. 92; ibidem, "Zamek Warszawski. Rezydencja królewska i siedziba władz Rzeczypospolitej 1569-1763" Wrocław 1984, s. 46).
Według innych przekazów zegar na wieży zamkowej zbudował zegarmistrz warszawski Jan Sulej (źródło: autor Z. Gloger, w: "Encyklopedia Staropolska", Warszawa 1958, t IV, s. 494; autor B. Orłowski: "Tysiąc lat polskiej techniki" Warszawa 1963, s. 76; autor W. Siedlecka, "Polskie zegary", Wrocław 1974, s. 49; autor
L. Zajdler, "Dzieje zegara", wyd. II, Warszawa 1977, s. 176-177). zapis z encyklopedii Glogera

Tekst z ryciny po prawej stronie:
"Za panowania Władysława IV Jan Sulej, zegarmistrz warszawski, zrobił zegar na wieżę zamkową w Warszawie i ustawił go tam w r. 1622".
To cytat, który często powtarza się też we współczesnych opisach poświęconych zegarowi.

W czasie najazdu szwedzkiego w 1656 r. zegar wraz z wieżą uległ uszkodzeniu, a może i całkowitemu zniszczeniu. Wieżę odbudowano w roku 1667. Zdarzenia te opisano na pergaminie umieszczonym w wieży, w czasie jej odbudowy. Po przeszło stu latach tekst ten odnaleziono i opublikowano w "Gazecie Warszawskiej" z dnia 10 lipca 1784 r.
"...iako ta Wieża pod czas oblężenia od Szwedów w R. 1656 kulami harmatnymi mocno nadwerężona, wkrótce za gwałtownym wichru uderzeniem y złamaniem prętów żelaznych wierzchołek swój utraciła. Y taż Wieża za rozkazem a kosztem Króla Jana Kazimierza była naprawiona w R. 1667 dnia 20 Sierpnia.";
W zapisie tym brak jednak informacji o losach zegara. Podczas takiej katastrofy i on musiał ucierpieć.
W połowie XVIII wieku zegarem wieżowym opiekował się zegarmistrz królewski Daniel Schepcke (Schöpke, Szepkie), który wykonywał również zegarki powozowe i kieszonkowe. Zajmował on mieszkanie w wieży opisane w Inwentarzu Zamkowym z 1769 r., jako "Stancye P. Schebzki Zegarmistrza" składające się z dwóch "izdebek", "izby", "pokoju" i "kuchni". Tam pod tytułem "Opisanie Zegaru" czytamy:
"...w teyże kuchni przepierzenie z tarcic sosnowych, w ktorym drzwi pojedyncze na zawiasach z Zamkiem y klamką Żelaznych kosztem Pana Zegarmistrza zrobione z ktorey wyszedłszy są Schody do Wieży stare sosnowe z poręczą takąż na troie dzielące się w ktorey jest Zegar Wielki nowo sporządzony, z sztuk Żelaznych kwadranse y godziny biiący, przy ktorym na około okien o czterech kwaterach każde w ołów oprawnych trzy, y czwarte drzwi dębowe poiedyncze na zawiasach z ryglem do zasuwania Żelaznych na Ganek w około Wieży teyże będący, a nad Zegarem Schody takież do Kopuły, w ktorey są dwa dzwony wielkie metallowe ieden do kwadransow, drugi do godzin.";
Ze wzmianki tej wynika, że w tym czasie w wieży zainstalowano nowy mechanizm zegarowy, wybijający kwadranse i godziny. Prawdopodobnie był to już mechanizm z regulatorem wahadłowym i wychwytem hakowym, zastępujący dawny mechanizm z regulatorem kolebnikowym. Mechanizm zegara był usytuowany na poziomie galeryjki, a więc znacznie poniżej tarcz zegarowych.
Pod koniec XVIII wieku zegarem na wieży zamkowej opiekował się jeden z najwybitniejszych zegarmistrzów warszawskich tego okresu Franciszek Gugenmus ( 1740 - 1820 ), który był również starszym Cechu Zegarmistrzów.
W końcu XIX w. pieczę nad zegarem zamkowym sprawowała firma zegarmistrzowska prowadzona przez Ferdynanda Woronieckiego przy ul. Czystej. Firma ta wykonała też zegar na wieżę kościoła klasztornego na Jasnej Górze w Częstochowie, dziś już nieistniejący - zniszczony wskutek pożaru wieży w 1900 r. Mechanizm zegara zamkowego, jak dawniej, wybijał godziny i kwadranse i był "nakręcany" co trzy dni.

* Opracowano na podstawie: Z. Mrugalski: Zegar na wieży Zamku Królewskiego, KRONIKA ZAMKOWA nr 2 (20), 1989.


	inne strony historii: 1 \| 2 \| 3 \|